Lądek jest obecnie gminną wsią w powiecie słupeckim w województwie wielkopolskim. Liczy 0,79 tys. mieszkańców.

Prawa miejskie posiadał w latach 1250-1870.

W XII wieku był zwany Kościołem Świętego Mikołaja. Na wyprawę malborską w 1458 roku wyposażył 2 zbrojnych. W 1579 roku było tu 5 garncarzy, rybak, solnik i 10 innych rzemieślników. W XVII wieku istniał tu cech piwowarów. Częściowo spalony przez Szwedów w 1656 roku.

W 1793 roku mieszkańcy Lądka utrzymywali się z roli. Z rzemieślników było tu po 4 płócienników i szewców oraz 3 stolarzy. W XIX wieku głównym źródłem utrzymania było rolnictwo. W drugiej połowie XIX wieku nie odbywano targów i jarmarków.

Zachował się kościół pod wezwaniem św. Mikołaja z XVIII, XVIII-XIX, XX wieku.

Kościół św. Mikołaja

Demografia: 1793 rok - 0,32 tys. mieszkańców, 1827 r. - 0,62 tys., 1902 r. - 0,96 tys., 1961 r. - 0,73 tys.

(herbu nie znalazłem)

Zbuczyn jest obecnie gminną wsią w powiecie siedleckim w województwie mazowieckim. Położony jest nad Zbuczynką, prawym dopływem Muchawca. Liczy 1,8 tys (?) mieszkańców.

Prawa miejskie posiadał od 1658 roku do przełomu XVIII/ XIX wieku.

Wraz z prawami otrzymał przywilej na targi niedzielne. Do 2004 roku: Zbuczyn Poduchowny.

Demografia: druga połowa XVI wieku 0,2 tys. mieszkańców, 1825 rok - 0,38 tys., 1921 r. - 0,96 tys.

Zarszyn jest obecnie gminną wsią w powiecie sanockim w województwie podkarpackim. Położony jest nad Pielnicą, prawym dopływem Wisłoka. Liczy 1,1 tys. mieszkańców.

Prawa miejskie posiadał w latach 1395-1919.

Centrum

Panorama

Spalony w 1624 roku przez Tatarów. Zniszczony w 1915 roku. Zniszczony w 1944 roku w 90%!

W Zarszynie był zamek.

Demografia: 1880 rok - 0,96 tys. mieszkańców, 1929 r. - 0,97 tys., 1961 r. - 2 tys.

Zaniemyśl jest obecnie gminną wsią w powiecie średzkim w województwie wielkopolskim. Położony jest nad Jeziorem Raczyńskiego. Liczy 2,2 tys. mieszkańców.

Prawa miejskie posiadał w latach 1742-1934.

W 1789 roku w 94 domach było 482 mieszkańców trudniących się głównie rzemiosłem, a w 1793 w 76 domach mieszkało 745 osób. Było tu m.in. 30 sukienników, po 10 szewców i krawców, 11 garncarzy, 12 piekarzy i 4 płócienników. Było tu 11 wiatraków. Odbywało się 6 jarmarków. W 1810 roku w 86 domach mieszkały 454 osoby. Na początku XX wieku były tu tartak i cegielnia.

Zachowały się: kościół pod wezwaniem św. Wawrzyńca XIX wiek, domy XIX wiek, drewniany pawilon na Wyspie Edwarda XIX wiek, z pozostałością ogrodu XIX wiek.

Kościół św. Wawrzyńca

Demografia: 1789 rok - 0,48 tys. mieszkańców, 1800 r. - 0,87 tys., 1810 r. - 0,45 tys., 1912 r. - 1,4 tys., 1921 r. - 1,3 tys., 1961 r. - 1,6 tys.

Zaklików jest obecnie gminną wsią w powiecie stalowowolskim w województwie podkarpackim. Położony jest nad Sanną, prawym dopływem Wisły. Liczy 3 tys. mieszkańców.

Prawa miejskie posiadał w latach 1565-1870.

Zachowały się: kościół pod wezwaniem Świętej Trójcy XVII, XVIII, XIX wiek, modrzewiowy kościółek cmentarny pod wezwaniem św. Anny XVI wiek, drewniane domy XVIII, XIX wiek.

Kościółek św. Anny

W Zaklikowie zachowały się ruiny zamku rycerskiego na wzgórzy. Zbudowany został prawdopodobnie na początku XV wieku przez rodzinę Zaklików. W XVI i XVII wieku znajdował się w rękach Gniewoszów. W XVIII wieku podupadł i uległ ruinie. Zachowały się fragmenty fundamentów. W 1970 roku na fundamentach wzniesiono tak zwany "nowy zamek".

Tak zwany "nowy zamek"

Demografia: początek XIX wieku - 0,62 tys. mieszkańców, 1886 rok - 2,2 tys., 1911 r. - 4 tys., 1921 r. - 3 tys., 1943 r. - 2,6 tys., 1959 r. - 3,3 tys.

(nie znalazłem herbu)

Wolanów jest obecnie gminną wsią w powiecie radomskim w województwie mazowieckim. Liczy 0,58 tys. mieszkańców.

Prawa miejsie posiadał w latach 1773-1869.

Założony został na gruntach wsi Wola Świętej Doroty. Wraz z prawami otrzymał przywilej cotygodniowych targów. W 1827 roku w 24 domach mieszkało 238 osób.

Zachował się drewniany kościół pod wezwaniem św. Doroty z XVIII wieku.

Demografia: 1662 rok - 0,05 tys. mieszkańców, 1827 r. - 0,27 tys., 1960 r. - 0,58 tys.

Wojsławice są gminną wsią w powiecie chełmskim w województwie lubelskim. Poóżone są u żródeł Wojsławki, prawego dopływu Bugu. Liczą 1,6 tys. mieszkańców.

Prawa miejskie posiadały od XVI wieku do 1870 roku.

W 1564 roku liczyły 224 domy i 1 120 mieszkańców. W XIX wieku część ludności znajdowała zajęcie w fabryce maszyn i narzędzi rolniczych, browarze i gorzelni, większość jednak stanowili rolnicy.

Fragment rynku

Zachowały się: część domów na rynku z podcieniami, kościół pod wezwaniew św. Michała Archanioła XVI-XVII wiek, dzwonnica XVIII wiek, plebania XIX wiek, organistówka XIX wiek, cerkiew pod wezwaniem św. Eliasza Proroka XVIII wiek, synagoga XIX wiek, kapliczki XVIII wiek, ruiny zespołu pałacowego XVIII wiek, drewniane czworaki XIX wiek.

Kościół św. Michała

Cerkiew

Demografia: 1564 rok - 1,1 tys. mieszkańców, 1810 r.- 1 tys., 1886 r. - 2,8 tys., 1921 r. - 2,3 tys., 1938 r. - 3,2 tys., 1961 r. - 1,7 tys.

Wiżajny są obecnie gminną wsią w powiecie suwalskim w województwie podlaskim. Położone są nad jeziorami: Wiżajny i Wisztuć. Liczą 0,97 tys. mieszkańców.

Prawa miejskie posiadały w latach 1606-1870.

Siedziba starostwa w latach 1642-1795. Zniszczone w 1655 roku podczas wojny szwedzkiej. W 1807 roku liczyły 205 domów i 946 mieszkańców, odbywał się jeden targ tygodniowo i 7 jarnarków rocznie. W 1921 roku miały domów i 1 396 mieszkańców. Zniszczone w latach 1939-44 w 70%.

Zachował się kościół z XIX wieku.

Demografia: 1799 rok - 0,95 tys. mieszkańców, 1897 r. - 2,3 tys., 1921 r. - 1,4 tys.

Fragment panoramy Wiżajn

Wizna jest obecnie gminną wsią w powiecie łomżyńskim w województwie podlaskim. Położona jest na prawym brzegu Narwi, prawego dopływu Wisły. Liczy 1,3 tys. mieszkańców.

Prawa miejskie posiadała w latach 1435-1870.

Pierwsze wzmianki pochodzą z lat 1113-24 z tzw. zapisek płockich. Do XV wieku gród Wizna odpierał ataki Prusów, Jaćwingów, Litwinów i Krzyżaków. W 1145 roku przejściowo w rękach książąt ruskich. Ośrodek kasztelanii w XII-XV wieku. Około 1294 roku, będąc chwilowo w rękach litewskich został spalony przez Krzyżaków. Odbudowana w 1296 roku przez księcia mazowieckiego Bolesława II. W 1388 roku w rękach Litwinów. Powstanie parafii w 1390 roku. Od 1402 w rękach księcia Janusza. Stolica ziemi w latach 1379-1795. Zwolniona w 1434 roku od wszelkich ciężarów przez księcia wiskiego Władysława. W 1494 roku liczyła 97 mieszczańkich rodzin. Otrzymała w 1516 roku łąki w starostwie łomżyńskim z rąk księżnej Anny. Siedziba starostwa grodowego i ośrodek powiatowy w latach 1526-1795. Otrzymała od króla Zygmunta Augusta w 1563 roku wolny wyrąb lasów. W 1564 roku liczyła 330 domów i 1 980 mieszkańców; miasto miało 98 włók ziemi, 5 młynów. Miasto miało swój szpital, mieszczanie zajmowali się rzemiosłem i handlem, zwłaszcza handlem zboża. Otrzymała od króla Stefana Batorego w 1576 roku łąki Machnacz i Bogatki. W 1616 roku były 302 domy i 4 młyny. Została spalona w 1655 roku podczas najazdu szwedzkiego. W 1676 roku 77 włók ziemi leżało odłogiem. Otrzymała w 1710 roku od króla Augusta II przywilej na 7 jarmarków.

Zniszczona została w 1712 roku podczas wojny północnej. W 1771 roku liczyła 141 domów i 846 mieszkańców, a w 1789 221 domów, 12 karczeem i 9 browarów. Została spalona w 1794 roku przez Prusaków. W 1799 roku liczyła 197 domów i 1 098 mieszkańców, a w 1820 222 domy i 1178 mieszkańców. W 1827 roku był tu zakład produkujący sukno. Jeszcze na początku XX wieku odbywały się tu cotygodniowe targi i 6 jarmarków rocznie.

W okresie międzywojennym mieszkańcy trudnili się rzemiosłem, drobnym handlem i rolnictwem. 8-10.09.1939 rok, bohaterska obrona odcinka "Wizna" przez polską załogę pod dowództwem kapitana Władysława Raginisa (nie chcąc się poddać nieprzyjacielowi i popaść w niewolę, odebrał sobie życie). W latach 1941-44 Niemcy wymordowali około 50% mieszkańców.

Zachował się kościół pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela z XVI wieku.

Kościół św. Jana Chrzciciela

W Wiźnie był zamek drewniano-murowany książąt mazowieckich zbudowany na skarpie nad Narwią w XV wieku. Na początku XVII wieku znajdował się w ruinie. Spalony został w okresie najazdu szwedzkiego. W XIX wieku rozebrano resztki wieży. Zachowało się grodzisko z resztkami zamku.

Demografia: 1564 rok - 2 tys. mieszkańców, 1676 r. - 0,25 tys., 1777 r. - 0,85 tys., 1799 r. - 1,1 tys., 1820 r. - 1,2 tys., 1860 r. - 2,6 tys., 1902 r. - 2,7 tys., 1921 r. - 2,7 tys., 1933 r. - 3,8 tys., 1961 r. - 2,7 tys.

Fragment rynku

Wiślica jest obecnie gminną wsią w powiecie buskim w województwie świętokrzyskim. Położona jest nad Nidą, lewym dopływem Wisły. Liczy 0,68 tys. mieszkańców.

Prawa miejskie posiadała w latach 1326-1869.

Fragment rynku z bazyliką

Panorama Wiślicy

Pierwsza wzmianka pochodzi z 1079 roku. Siedziba kasztelanii od XI wieku do 1795 roku. Doszczętnie zniszczona w 1135 roku przez Połowców, którzy wymordowali jej mieszkańców. Przez krótki czas w XII oraz w XIII wieku była stolicą oddzielnego księstwa.

Doszczętnie zniszczona w 1241 roku przez Tatarów. Zdobyta w 1292 roku przez Czechów. Poparła Władysława Łokietka w walce o zjednoczenie Polski. Kazimierz Wielki nadał miastu szereg przywilejów, ustanawiając skład i cło od soli wiezionej tranzytem. Na otrzymanych wówczas rozległych terenach powstały z czasem przedmieścia: Gorysławice i Kuchary. Tu ogłoszono statuty wiślickie w 1347 roku. Siedziba starostwa niegrodowego i stolica ziemi od XIV wieku do 1795 roku. W Wiślicy decydowały się sprawy związane z następstwem tronu po Ludwiku Węgierskim. Od 1528 roku pobierało "rurne". Zygmunt August powiększył posiadłości Wiślicy o dalsze 10,5 łana. Powstały w XV wieku kościółek Świętego Ducha został uposażony 4 łanami. Obok handlu rozwijało się w mieście także pomyślnie rzemiosło zorganizowane w XVI wieku w 9 cechach. W 1579 roku w Wiślicy były 83 warsztaty mistrzowskie, 2 młyny o 7 kołach i 2 stępy. W 1587 roku odbył się tu zjazd szlachty opowiadającej się za Zygmuntem Wazą. W 1606 roku król Zygmunt IV zgromadził tu swoje wojsko przeciw rokoszaninowi Mikołajowi Zebrzydowskiemu. W 1621 roku miasto otrzymało od starosty Krzysztofa Zbaraskiego tereny zwane Borkami i Wiśniówką, co łącznie z innymi przywilejami, jak zwolnienie od ceł i opłat targowych w kraju, prawo targu i 6 jarmarków, wolne warzenie i wyszynk trunków oraz prawo pobierania mostowego, stworzyło podstawę dobrobytu mieszczan.

Zniszczona w 1655 roku przez Szwedów i w 1656 roku przez wojska Rakoczego. W XVIII wieku pozostały tylko cechy: murarski, szewski, kowalski i kuśnierski. W 1789 roku było tu tylko 75 domów. W 1827 roku miała 135 domów. Bardzo mocno zniszczona została podczas walk rosyjsko-austriackich w 1915 roku. 8.09.1939 rok, walki wojsk polskich armii "Kraków" z wojskami niemieckimi. W latach 1939-45 Niemcy wymordowali około 70% mieszkańców, sama Wiślica została mocno zniszczona.

Zachowały się: bazylika kolegiacka pod wezwaniem Narodzenia NMP XIV wiek (pod podłogą odkryto pozostałości kościoła XII wiek i kryptę z płytą posadzkową z rytem figuralnym), dzwonnica XV wiek, wikariat, tak zwany Dom Długosza XV wiek, kamienica Bractwa Różańcowego XVII wiek (wyburzona w 2009 roku).

Bazylika Narodzenia NMP

Dzwonnica bazyliki fundacji Jana Długosza

Gotycki portal bazyliki i tablica z wizerunkiem króla Kazimierza Wielkiego

Wnętrze bazyliki

Dom Długosza

W Wiślicy był zamek królewski wzniesiony w XIV wieku przez Kazimierza Wielkiego. Zniszczony w 1655 roku przez Szwedów, został rozebrany w 1766 roku. Na terenie dawnego zamku znajdują się relikty wczesnopiastowskiego palatium i kaplicy z XI wieku.

Demografia: 1350 rok - 0,5 tys. mieszkańców, XV-XVI wiek - 2 tys., 1615 r. - 1,5 tys., 1662 r. - 0,3 tys., 1673 r. - 0,26 tys., 1673 r. - 0,4 tys., 1827 r. - 1,3 tys., 1939 r. - 4,9 tys., 1946 r. - 1,5 tys., 1960 r. - 1,4 tys.

PS. Dzieje Wiślicy lepiej poznamy w "Przesławnej Wiślicy pogmatwane dzieje" w "części I", jak i "części II", skąd pozwoliłem sobie zaczerpnąć kilka faktów.