Zwoleń jest miastem powiatowym w województwie mazowieckim. Połozony jest nad Zwolenką, lewym dopływem Wisły. Liczy 8,1 tys. mieszkańców.

Prawa miejskie posiadał w latach 1425-1869. Odzyskał je w 1925 r.

Założony na gruntach wsi Gotardowa Wola. Przywilej miejski przyznał miastu 100 łanów, targi cotygodniowe, zwalniał mieszczan na 10 lat od podatków, uprawniał do budowy łaźni i postrzygalni sukna. W XVI wieku było tu kilkunastu rzeźników i kołodziejów, ale najwięcej było gorzelników. W 1616 roku istniał cech zbiorowy do którego należeli: kowale, ślusarze, kotlarze, miecznicy, bednarze, stolarze, kołodzieje, siodlarze, rymarze i czapnicy. Zniszczony został w 1655 roku przez Szwedów. Cech zbiorowy w 1660 roku liczył tylko 11 mistrzów, gdyż rozwinęły się oddzielne cechy kuśnierzy, tkaczy, krawców, piekarzi i kramarzy, w których zrzeszonych było wówczas 39 mistrzów. Organizacja rzemieślników żydowskich liczyła 17 osób.

W XVIII wieku również liczył wielu rzemieślników. W 1823 roku liczył 218 domów i 1 935 mieszkańców. Zniszczony został w czasie II wojny światowej w 85%. Ośrodek powiatowy od 1954 roku.

Zachował się kościół pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego (z kaplicą Kochanowskich XVII wiek) XVI, XX wiek.

Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego

Demografia: 1823 rok - 1,9 tys. mieszkańców, 1921 r. - 7,8 tys., 1939 r. - 5,2 tys., 1946 r. - 4,9 tys., 1961 r. - 5,6 tys.

Złotów jest miastem powiatowym w województwie wielkopolskim. Położony jest nad Głomią, lewym dopływem Gwdy i jeziorami: Złotowskim, Zalewskim, Baba, Proboszczowskim i Burmistrzowskim. Liczy 18,3 tys. mieszkańców.

Prawa miesjkie posiada od 1667 roku.

Po raz pierwszy występuje w źródłach pod koniec XIV wieku pod nazwą Wielatów. Zniszczony został w 1455 roku przez Krzyżaków. Od pierwszej połowy XVI wieku miał prawo odbywania targów. Spalony został w 1657 roku przez Szwedów. Był ośrodkiem rzemieślniczo-handlowym (byli tu m.in. sukiennicy, piekarze i kupcy).Wraz z prawami miasto otrzymało 44 włóki ziemi uprawnej. Doszczętnie spłonął w 1674 roku. Zniszczony podczas wojny północnej (1700-21.

Ośrodek powiatowy od 1818 roku. W 1826 roku liczył 206 domów i 1 932 mieszkańców, a w 1885 roku 405 domów i 3 880 mieszkańców.. Głównym ich utrzymaniem było rolnictwo, hodowla, drobny handel i rzemiosło (przede wszystkim bednarstwo i stolarstwo). Czynne były: browar parowy, , tartak, młyn, fabryka papy i cegielnia. Do 1945 roku: Flatow. Zniszczony w 1945 roku w 30%.

Panorama Starego Miasta

Fragment centrum

Zachowały się: kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP XVII wiek, poewangelicki kościół pod wezwaniem św. Stanisława Kostki XIX wiek, pałac XIX wiek, kaplica cmentarna XIX wiek, domy XVIII-XIX wiek, spichlerz XVIII wiek, wiatrak XIX wiek.

Kościół Wniebowzięcia NMP

W Złotowie był zamek rycerski wybudowany w XIV wieku na wyspie Jeziora Zamkowego. Zniszczony w 1455 roku przez Krzyżaków, został odbudowany. Rozbudowany w XVII wieku. Spalony w 1657 roku przez Szwedów. Nie odbudowany uległ rozbiórce. Nie zachowały się żadne ślady.

Demografia: 1580 rok - 1,9 tys. mieszkańców, 1673 r. - 0,57 tys., 1766 r. - 0,89 tys., 1783 r. - 1,6 tys., 1800 r. - 2,2 tys., 1820 r. - 1,7 tys., 1885 r. - 3,9 tys., 1919 r. - 5 tys., 1939 r. - 7,5 tys., 1961 r. - 9,3 tys., 2005 r. - 19,2 tys.

Złotoryja jest miastem powiatowym w województwie dolnośląskim. Położona jest nad Kaczawą, lewym dopływem Odry. Liczy 16,5 tys. mieszkańców.

Prawa miejskie posiada od 1211 roku. Jako pierwsza miejscowość w Polsce otrzymała prawa miejskie.

Panorama

Centrum miasta

W 1332 roku otrzymała na monopol handlu solą, a w 1342 handlu suknem w dużym okręgu. Po wycerpaniu pokładów złota rozwinęło się rzemiosło i browarnictwo. W XVI wieku rozwinęło się sukiennictwo i górnictwo miedzi. Na początku XVII wieku było tu 45 cechów.

W 1613 roku pożar strawił 571 domów. Zniszczona podczas wojny trzydziestoletniej (1618-48). Po wojnie zostało 20 cechów. W 1741 roku było tu 582 rzemieślników cechowych; rozwinęło się piwowartswo i handel. Wojny napoleońskie przyniosły kryzys. Do 1945 roku: Goldberg. Zniszczona w 1945 roku w 45%.

Zachowały się: kościół pod wezwaniem Narodzenia NMP XIII, XIV, XV wiek, zespół klasztorny Franciszkanów: kościół pod wezwaniem św. Jadwigi XIII, XV, XVIII, wiek, klasztor XIII, XVI wiek; kościół cmentarny pod wezwaniem Świętego Krzyża XIV, XVI wiek, fragmenty murów obronnych z resztkami baszt XIV-XVI wiek, dawny zajazd XVII, XIX wiek, szkoła XVII wiek, domy XVI-XIX wiek.

Kościół Narodzenia NMP

W Złotoryi był zamek.

Demografia: 1752 rok - 3,8 tys. mieszkańców, 1804 r. - 6,1 tys., 1840 r. - 7,2 tys., 1885 r. - 6,7 tys., 1910 r. - 7 tys., 1939 r. - 7,9 tys., 1961 r. - 11,6 tys.

Kopalnia złota

Zgierz jest miastem powiatowym w województwie łódzkim. Położony jest nad Bzurą,lewym dopływem Wisły. Liczy 58,1 tys. mieszkańców.

Prawa miejskie posiada od 1318 roku.

Panorama miasta w 1889 roku

Pierwsza wzmianka o Zgierzu pochodzi z 1231 roku. W 1505 roku otrzymał przywilej z rąk króla Aleksandra na targi 3 jarmarki. W 1564 roku w 129 domach mieszkało około 700 osób. W 1763 roku obok rolników byli następujący rzemieślnicy: 6 szewców i bednarzy, 7 garncarzy, 21 kołodziejów, po 3 stelmachów, rzeźników, kowali i szkudlarzy i po 1 młynarzu, piwowarze i szynkarzu. Było też 6 solarzy. Ośrodek powiatu od 1798 roku. W 1802 roku w 77 domach mieszkało 463 mieszkańców.

W 1819 roku pracowało tu około 60 sukienników. Zgierz w szybkim czasie stał się z rolniczo-rzemieślniczego miasta dużym ośrodkiem przemysłu włókienniczego. Zdewastowany w 1914 roku (I wojna światowa). 1939-45 Niemcy rozstrzelali około 5 100 mieszkańców. Powiat miejski w latach 1951-75.

Domy tkaczy

Zachowały się: drewniany kościół cmentarny XVIII wiek, plebania XIX wiek, szkoła ewangelicka (obecnie muzyczna) XIX wiek, domy XIX wiek.

Demografia: 1564 rok - 0,7 tys. mieszkańców, 1673 r. - 0,14 tys. 1802 r. - 0,46 tys., 1820 r. - 0,99 tys., 1830 r. - 12 tys., 1866 r. - 11,3 tys., 1891 r. - 17,7 tys., 1921 r. - 21,1 tys., 1938 r. - 27,9 tys., 1946 r. - 21,7 tys., 1961 r. - 37,6 tys., 1995 r. - 59,3 tys.

Zamość jest powiatem grodzkim i miastem powiatowym w województwie lubelskim. Położony jest nad Łabuńką, prawym dopływem Wieprza. Liczy 66,5 tys. mieszkańców.

Prawa miejskie posiada od 1580 roku.

Zamość roku 1617

Wraz z lokacją otrzymał prawo składu, zwolnienie kupców od ceł w całym państwie i 3 jarmarki. W początkowym okresie było tu 100 rzemieślników, w tym spora grupa kuśnierzy. W 1591 roku liczył 271 domów. 1596 rok, założenie Akademii Zamojskiej (upadek w 1784 r.). Odpierał ataki: 1648 rok - tatarsko-kozacki; 1656 rok - szwedzki; 1657 rok - Rakoczego; 1704 rok - szwedzki. Zdobyty w 1809 roku przez wojska polskie. 1813 rok, bronił się 7 miesięcy przed Rosjanami. 1831 rok, ostatni punkt oporu powstańczego. 1920 rok, kilka dni oblegany przez wojska bolszewickie. W Rotundzie Niemcy wymordowali w latach 1940-44 8 000 więźniów w obozie przesiedleńczym.

Wielki Rynek z ratuszem

Jedyny w Polsce renesansowy zespół urbanistyczno-architektoniczny. Zachowały się: fortyfikacje z Bramami Lubelską i Lwowską XVI wiek, oraz Szczebrzeską XVII wiek, ratusz XVI, XVII, XIX wiek z odwachem XVIII wiek, wokół Rynku Wielkiego i Solnego oraz na ulicach Ormiańskiej i Staszica kamienice podcieniowe XVI, XVII wiek, katedra pod wezwaniem Zmartwychwstania Pańskiego i św. Tomasza Apostoła (z płytą nagrobkową kanclerza Jana Zamoyskiego) XVI wiek, obok dzwonnica XVIII, XIX wiek i dziekannia, zwana infułatką XVII, XX wiek, dawny pałac Zamoyskich XVI, XVIII wiek zamieniony przez zaborcę w XIX wieku na koszary), cerkiew pobazyliańska zamieniona na kościół pod wezwaniem św. Mikołaja XVII wiek, dawna synagoga XVII, XVIII wiek, zespół klasztorny Franciszkanów: klasztor XVII wiek, kościół pod wezwaniem Zwiastowania NMP XVII wiek, zespół klasztorny Reformatów: kościół pod wezwaniem św. Katarzyny XVII wiek, klasztor XVII wiek; budynki dawnej Akademii Zamojskiej XVII, XVIII, XIX wiek, Rotunda - pozostałość fortyfikacji: Punkt Upamiętnienia Martyrologii XIX wiek.

Ratusz i pierzeja półocna

Katedra Zmartwychwstania Pańskiego

Pomnik Jana Zamoyskiego na tle dawnego pałacu Zamoyskich

Budynki dawnej Akademii Zamojskiej

Dawny arsenał

Demografia: 1591 rok - 1,3 tys. mieszkańców, 1810 r. - 4,1 tys., 1822 r. - 4,7 tys., 1870 r. - 6,5 tys., koniec XIX wieku - 12,3 tys., 1913 r. - 15,3 tys., 1921 r. - 14 tys., 1939 r. - 26,4 tys., 1961 r. - 28,4 tys.

W Zamościu odbywają się Festiwale Kultury im. Marka Grechuty

Zakopane jest miastem powiatowym w województwie małopolskim. Położone jest nad Zakopianką, prawym dopływem Białego Dunajca. Liczy 26,8 tys. mieszkańców.

Prawa miejskie posiada od 1933 roku.

Zakopane   z lotu ptaka

Zimowa panorama z Gubałówki

Atma

Zachowały się: modrzewiowy kościół pod wezwaniem MB Częstochowskiej XIX wiek, dawny kościół pod wezwaniem św. Anny (przeniesiony z Zakrzowa) XVIII wiek, chaty góralskie XIX wiek.

Kościół MB Częstochowskiej

W Zakopanem mieści się siedziba dyrekcji Tatrzańskiego Parku Narodowego.

Wyszków jest miastem powiatowym w województwie mazowieckim. Położony jest nad Bugiem, lewym dopływem Narwi. Liczy 27,1 tys. mieszkańców.

Prawa miejskie posiadał w latach 1502-1869. Odzyskał je w 1919 roku.

Pierwsza wzmianka o Wyszkowie pochodzi z 1203 roku. Wraz prawami mieszkańcy otrzymali zezwolenie na wyrąb drzewa na budowę domów i na opał, a także prawo rybołówstwa na Bugu. W 1528 roku wybudowano most na Bugu. W 1578 roku było po 4 piekarzy, gorzelanych, szynkarzy i przekupniów, po 3 rzeźników i szewców, po 2 krawców, garncarzy i rybaków oraz kołodzieja. Część mieszkańców utrzymywała się z rolnictwa oraz ze spławu drzewa Bugiem i Wisłą do Gdańska.

Spalony w 1655 roku podczas wojny szwedzkiej. W 1777 roku liczył 77 domów, a mieszkańcy trudnili się rolnictwem. Pod koniec XIX wieku ożywiło się rzemiosło, powstał przemysł browarniany i drzewny. W czasie wojny polsko-bolszewickiej w sierpniu 1920 stanowił ostatnie miejsce postoju Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski w czasie ofensywy Armii Czerwonej na Warszawę. 8-10.09.1939 rok, zacięte walki I Dywizji Piechoty Grupy Operacyjnej "Wyszków" z oddziałami hitlerowskimi forsującymi Bug. W latach 1939-44 Niemcy wymordowali ponad 7 000 mieszkańców a miasto zostało mocno zniszczone. Ośrodek powiatowy od 1956 roku.

Zachowały się: kościół pod wezwaniem św. Idziego XVIII, XIX wiek, kaplica cmentarna XIX wiek, park XIX wiek.

Kościół św. Idziego

Demografia: 1578 rok - 0,8 tys. mieszkańców, 1810 r. - 0,65 tys., 1864 r. - 2,4 tys., 1892 r. - 3 tys., 1910 r. - 6,3 tys., 1921 r. - 9,1 tys., 1938 r. - 11 tys., 1945 r. - 4,6 tys., 1961 r. - 8 tys.

Wolsztyn jest miastem powiatowym w województwie lubuskim. Położony jest nad Dojcą, prawym dopływem Północnego Kanału Obry i pomiędzy jeziorami: Wolsztyńskim a Berzyńskim. Liczy 13,5 tys. mieszkańców.

Prawa miejskie posiada od 1458 roku.

Pierwsza wzmianka o Wolsztynie pochodzi z 1423 roku. Posłał 4 zbrojnych w 1458 roku na wyprawę malborską. Zniszczony przez pożar w 1469 roku. Na początku XVI wieku były tu 2 młyny wodne i mielcuch. Spłonął w 1518 roku. Od 1519 roku była tu komora celna. Spłonął w 1529 roku. Do XVIII wieku odbywało się 11 w ciągu roku, z których największe znaczenie miały jarmarki na wełnę. W 1563 roku było tu 112 rzemieślników. W związku z obfitością wełny pomyślnie rozwinęło się sukiennictwo. Płonął w latach 1611 i 1634. W 1634 roku było 16 sukienników. Płonął w latach 1668, 1691 i 1725.

W 1793 roku w 193 domach mieszkało 1 416 mieszkańców, których głównym zajęciem było rzemiosło (m.in. 60 szewców, 20 krawców, 16 sukienników, 12 płócienników, 13 kuśnierzy, 9 piekarzy, 6 rzeźników). W Wolsztynie produkowano czapki i rękawiczki, było też 30 kupców handlujących mąką i suknem. W 1810 roku w 224 domach mieszkało 1 810 mieszkańców. Zniszczony w tymże 1810 roku dotkliwie przez pożar. W XIX wieku mieszkańcy zajmowali się rzemiosłem, handlem i rolnictwem. W 1816 roku było tu czynnych 17 warsztatów sukienniczych i 12 maszyn do przędzenia wełny. W drugiej połowie XIX wieku  powstały: fabryka cygar, cegielnie i mleczarnia. Odbywało się 5 jarmarków, z czego jeden specjalny na chmiel. Ośrodek powiatowy od 1887 roku. Pod koniec XIX wieku powstało połączenie kolejowe z Lesznem i Zbąszynem, a na początku XX wieku z Poznaniem. Na początku XX wieku rozwinął się handel zbożem oraz obuwiem.

W styczniu 1919 roku wyzwolony przez powstańców wielkopolskich po walce z Grenzschutzem. Mieszkańcy licznie zasilili szeregi powstańcze. W 1921 roku w 361 domach mieszkały 4 124 osoby. Wolsztyn miał charakter handlowo-usługowy. Z większych zakładów były tu: fabryka win, browar oraz rzeźnia.

Zachowały się: kościół pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia NMP XVIII wiek, poewangelicki kościół pod wezwaniem Wniebowstąpienia Pańskiego XIX wiek, pałac (obecnie hotel) i park XIX wiek.

Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP

Hotel w dawnym pałacu

Demografia: 1793 rok - 1,4 tys. mieszkańców, 1808 r. - 1,7 tys., 1861 r. - 2,9 tys., 1912 r. - 4,5 tys., 1921 r. - 4,1 tys., 1939 r. - 4,8 tys., 1945 r. - 5 tys., 1961 r. - 7 tys.

Co roku Parowozownia Wolsztyn organizuje "Paradę Parowozów"

Wejherowo jest miastem powiatowym w województwie pomorskim. Położone jest nad Redą. Liczy 46,6 tys. mieszkańców.

Prawa miejskie posiada od 1650 roku.

Założone w 1643 roku przez Jakuba Wejhra. W 1657 roku liczyło 76 domów. Ośrodek powiatowy od 1818 roku. W XIX wieku powstały: browar, młyn, fabryka cygar, cementownia i rzeźnia. W okresie międzywojennym było ośrodkiem letniskowym i garnizonem. W pobliskim lesie Niemcy wymordowali w czasie okupacji około 12 000 Polaków.

Zachowały się: zespół Kalwarii Wejherowskiej: 26 kaplic XVII, XVIII-XIX wiek, zespół klasztorny reformatów: kościół pod wezwaniem św. Anny XVII wiek, klasztor XVII, XVIII wiek; kościół pod wezwaniem Świętej Trójcy XVIII, XX wiek, pałac (obecnie Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej) XIX wiek, domy XVIII, XIX wiek, szpitalik-przytułek XVII wiek.

Kaplica 11 (Kalwarii Wejherowskiej) - Pałac Piłata

Kościół św. Anny

Szpitalik-przytułek

Demografia: 1773 rok - 0,57 tys. mieszkańców, 1825 r. - 0,96 tys., 1855 r. - 2,7 tys., 1900 r. - 6,7 tys., 1939 r. - 16 tys., 1961 r. - 25,6 tys.

Wągrowiec jest miastem powiatowym w województwie wielkopolskim. Położony jest nad Wełną (prawym dopływem Warty) i Neklą (rzeki w Wągrowcu się krzyżują!) i pomiędzy jeziorami: Łęgowskim i Durowskim. Liczy 24,8 tys. mieszkańców.

Prawa miejskie posiada od 1381 roku.

Panorama miasta

Po raz pierwszy został wymieniony w źródłach w 1381 roku. Właścicielem miasta było opactwo Cystersów. W 1397 roku ptrzymał przywilej na jarmarki i targi. Szkoła w Wągrowcu istniała już od XV wieku. Posłał 10 zbrojnych na wyprawę malborską w 1458 roku. W 1486 roku otrzymał od króla Kazimierza Jagiellończyka przywilej na drugi targ. Na początku XVII wieku było tu 150 rzemieślników zgromadzonych w 10 cechach; byli to sukiennicy, 30 kuśnierzy, 28 szewców, 20 piwowarów, 10 rzeźników, 10 garncarzy, 5 czapników. Cech "łatany" skupiał  kołodziejów, stelmachów, kowali, ślusarzy i kotlarzy. Byli też złotnicy, puszkarze i 7 kupców. Domów było 305. Spalony w 1656 roku przez Szwedów. W końcu XVII wieku liczył  zaledwie 115 domów.

Ośrodek powiatowy od 1793 roku. Wągrowiec liczył wówczas 111 domów. Głównym zajęciem mieszkańców było rolnictwo i rzemiosło. Wśród rzemieślników było 25 szewcow, 8 kuśnierzy, 5 krawców, 8 sukienników i 5 kołodziejów. Klasztor Cystersów wysłał z pomocą Insurekcji Kościuszkowskiej 100 chłopów uzbrojonych w kosy. W 1808 roku liczył 139 domów i 898 mieszkańców.

W XIX wieku mieszkańcy Wągrowca trudnili się głównie rzemiosłem, poza tym handlem i rolnictwem. W 1871 roku było tu 362 domy i 5 362 mieszkańców. Pod koniec tego wieku założono tu fabryki wyrobów kamiennych, cementu, likierów, maszyn oraz tartak. Odbywano 4 jarmarki rocznie.

30.12.1918 roku mieszkańcy rozbroili batalion Grenzschutzu, po czym wystawili batalion powstańców, który walczył na północnym froncie. W 1921 roku liczył 614 domów i 6 876 mieszkańców. W okresie międzywojennym miał charakter usługowo-handlowy. Znajdowały się tu 3 młyny, tartaki, cegielnie, fabryka przetworów ziemniaczanych. Został zbomardowany 1.09.1939 roku przez Niemców.

Zachowały się: kościół pod wezwaniem św. Jakuba XVI wiek, dzwonnica XIX wiek, zespół klasztorny Cystersów: kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP i św. Piotra i Pawła XIV, XVIII wiek, klasztor XV-XVI, XVIII wiek, brama; kościół poewangelicki XIX wiek, domy XVIII, XIX wiek.

Demografia: 1793 rok - 0,61 tys. mieszkańców, 1808 r. - 0,9 tys., 1837 r. - 2 tys., 1871 r. - 4,1 tys., 1912 r. - 5,4 tys., 1921 r. - 6,9 tys., 1939 r. - 8,5 tys., 1946 r. - 10 tys., 1961 r. - 13 tys.